AYT EDEBİYAT DERS NOTLARI-17 - TYT TÜRÇE - AYT EDEBİYAT ( YKS ) / SONER HOCA

İçeriğe git

Ana menü:

AYT EDEBİYAT DERS NOTLARI-17


AYT EDEBİYAT DERS NOTLARI-17


DİVAN EDEBİYATI NESİR YAZARLARI:


13. YÜZYIL


HALİL YAHYA BURGAZİ (13. YÜZYIL):

*Türkçe yazılan ilk Fütüvvetname’nin yazarıdır.

*Eserini tefsir, hadis, tasavvuf ilkeleri, çeşitli kıssa ve menkıbeler gibi kaynaklardan yararlanarak oluşturmuştur.


-----------------------------------------


NASRETTİN HOCA: (13. YÜZYIL)

*Türk halk bilgesi/filozofu

*Eskişehir/Sivrihisar   >   Konya/Akşehir

*Konya'da fıkıh (İslam hukuku) dersleri alan Hoca, "gölge kadısı" (kadı adayı) görevine atanmış.

*İmaret Medresesi'nde ders vermeye başlamış.                  

*Hoca, becerikli ve çalışkandır.

*Zaman içinde akıl danışılan bir şahsiyete dönüşmüştür.      

*Sabırlı ve hoşgörülüdür.

*Her yaptığı sağduyuya, ahlak esasına dayanır.

*Olayın başında zekâsını ustalıkla gizler.

*Dar gelirli olduğu halde iyimserliğini hiç yitirmez.

*Zarara uğrayınca hiç telaşlanmaz.

*Anadolu kültürünün en güçlü figürü Nasreddin Hoca mert, güler yüzlü, sabırlı, ağırbaşlı yapısı ile Türk halkının kendisidir.

-----------------------------------------


14. YÜZYIL

KUL MESUT: (14. YÜZYIL)

*Kelîle ve Dimne’yi Farsça’dan Türkçe’ye tercüme etmiş.

(Anadolu sahasındaki ilk çeviri örneklerinden biri ve aynı zamanda eserin ilk Türkçe versiyonu)


-----------------------------------------


15. YÜZYIL


SİNAN PAŞA: (15. YÜZYIL)

*Kelam ve matematik âlimi, müderris
                      
*Devlet adamı   (Vezir, Vezir-i Azam)

*Cömert ve derviş mizaçlı
                              
*Babası >İstanbul'un ilk kadısı Hızır Bey

*Fatih Sultan Mehmet’in hocası

*1473’te vezir-i azam

*Süslü nesrin ilk temsilcisi

*Din, tasavvuf, ahlak ve felsefe konuları

>>>ESERLERİ:

Türkçe Eserleri: Tazarruname, Maarifname (Nasihatname), Tezkiret-ül-Evliya


-----------------------------------------


MERCİMEK AHMET: (15. YÜZYIL)

*Sultan II. Murad devrinde
  
* “Kabusnâme”yi Farsçadan Türkçeye çevirmiştir.

*Bir nasihatname, ahlâk ve siyaset kitabı olan Kabusname’yi, Sultan II. Murat’ın isteğiyle sade nesir olarak çevirmiştir.


-----------------------------------------


ALİ ŞİR NEVAİ: (15. YÜZYIL)

*Şair, yazar, dilbilimci, ressam, devlet adamı

*Çağatay sahasında, Çağatay lehçesi

*Şiirlerini Türkçe ve Farsça yazmış

*İlk hamse (beş mesnevi) sahibi

*Türk dil birliğini kurmaya çalışmış
                    
*Lirik ve canlı bir anlatım

*İlmi, irfanı, sanatı, Türkçülüğü ve olumlu tesirleriyle övülür.

*Eserinde “türkü” sözcüğünü ilk kullanan (Mizanül Evzan)

*Türkçe divanlarının genel adı Hazâinü'l Maânî

>>>ESERLERİ:

-Muhakemetü’l-Lügateyn > Türkçenin Farsçadan daha üstün bir dil olduğu

-Mecalisün Nefais > İlk biyografik eserimiz sayılır (ilk şairler tezkiresi)

-Mizanül Evzan > Türkçenin musiki ve vezin kalıpları (Türkü sözü ilk kez kullanılmış.)

-Türkçe Divanlar: Hazâinü’l-meânî, Bedâyiu’l-bidâye, Nevâdirü’n-nihâye, Garâibü’s-sıgar, Nevâdirü’ş-şebâb, Bedâyiu’l-vasat, Fevâidü’l-kiber

-Farsça Divan: İçerisinde “Tuhfetü’l-efkâr”, “Nesîmü’l-huld”, “Aynü’l-hayât”, “Minhâcü’n-necât” ve “Kutü’l-kulûb” adlı kasideler yer alır.

Mesneviler: Hayretü’l- Ebrâr, Leylâ vü Mecnûn, Sedd-i İskenderî, Ferhad ü Şîrin, Seb’â-yı Seyyâre, Lisânü’t-tayr

Tezkireler, Hal Tercümeleri, Hâtıralar:  Nesâimü'l-Mehabbe, Mecâlisü’n-nefâis, Hamsetü'l-Mütehayyirîn, Hâlât-ı Seyyid Hasan Erdeşîr Big, Hâlât-ı Pehlevân Muhammed

Dinî Eserleri: Çihl Hadîs, Sirâcü’l-Müslimîn, Münâcât

Diğer Eserleri: Muhâkemetü’l-lugateyn, Mîzânü’l-evzân, Mahbûbü’l-kulûb, Münşeât, Vakfiyye, Nazmü’l-cevâhir, Târîh-i Enbiyâ ve Hükemâ, Târîħ-i Mülûk-i Acem, Zübdetü’t-tevârîh, Risâle-i Muammâ, Sebatü Ebĥur, Nazm-ı Akāid, Tarihu'l-Enbiyâ, Târîħ-i Mülûk-i Acem


-----------------------------------------


ÂŞIKPAŞAZÂDE: (15. YÜZYIL)                 

*Tarih yazarı, Vefai dervişi
*Asıl adı Derviş Ahmed ve mahlası Aşıkî
*Sade bir dili vardır.

>>>ESERLERİ:

-Tevarih-i Al-i Osman (Âşıkpaşazâde Tarihi)


-----------------------------------------


16. YÜZYIL

SEHİ BEY: (16. YÜZYIL)

*Şairi, yazar, kâtip

*Edirne
             
*Anadolu’da şuara tezkireciliğini başlatmış

*Anadolu sahasının ilk tezkire yazarı

*Süs ve özentiden uzak, sade ve açık, Türkî Basit anlayışına uygun bir dil

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Heşt Bihişt (Sekiz Cennet) (Tezkire)


-----------------------------------------


LATİFİ: (16. YÜZYIL)

*Şair, yazar, kâtip

*Kastamonu

*Asıl adı Abdüllatif, mahlası Latîfî

*Eserlerinde kıymetinin bilinmediğinden şikâyet eder.

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Tezkiretü’ş-şuara (Sade dil, alfabetik sıra)

-Risâle-i Evsâf-ı İstanbul (İstanbul’u anlatıyor)

-Fusûl-i Erbaa (Münazara-i Latifi) (Mevsimlerin özelliklerini anlatıyor)

Nazm-ül-Cevâhir, Sübhatü’l-Uşşâk, Enisü’l-Fusuha, Evsâf-ı İbrâhim Paşa, Esmâ-üs-Suver-il-Kurân, Vasfı Âsaf-nâme


-----------------------------------------


SEYDİ ALİ REİS: (16. YÜZYIL)

*İstanbul / Galata

*Donanma komutanı, şair, yazar, matematik ve coğrafya bilgini

*Konağında döneminin âlim ve şairleriyle sohbetler düzenlemiş

*Sade bir dil / Orta nesir

*Bazı eserlerinde Nevai Türkçesini (Çağatay Türkçesi) kullanmış

*Şiirlerinde epik-lirik bir hava
    
*Denizcilik, astronomi ve coğrafyaya dair eserleri var

>>>ESERLERİ:

-Mir'âtü'l Memâlik (Memleketlerin Aynası) (Hint seferinde yaşadıkları) (İlk gezi yazısı) (Orta Nesir)

-Kitabü’l-Muhit (Coğrafya kitabı) (Önemli denizcilik bilgileri içerir.)

Hulâsatü’l-hey’e, Mir'ât-ı Kâinat, Risâle-i Zâtü'l-Kürsî


-----------------------------------------


BABÜR ŞAH: (16. YÜZYIL)

*Devlet adamı, hattat, şair, bestekâr

*Hindistan / Türk-Moğol Devletinin kurucusu

*Çağatay edebiyatının en ünlü isimlerinden.

*“Hatt-ı Baburi” denilen yazı türünü geliştirmiş.

>>>ESERLERİ:

-Babürnâme (Anı ve gezi türü örneği) (İlk anı kitabı)(Vekayiname)
Babür Divanı, Aruz Risalesi, Mübeyyen, Risale-i Viladiye


-----------------------------------------


PİRİ REİS: (16. YÜZYIL)

*Denizci, coğrafyacı, haritacı
             
*1513’te ve 1528’de dünya haritası çizdi.

*Kanuni Sultan Süleyman'ın fermanı ile idam edilmiştir.

>>>ESERLERİ:

Kitab-ı Bahriye (Denizcilik Kitabı) (Seyir Kılavuzu) (Dünya denizciliğinin ilk kılavuz kitabı)

Piri Reis'in Haritası (Amerika'yı gösteren Dünya haritaları)

Hint Denizi Haritası, Hadikat'ül Bahriye, Bilad'ül-Aminat, Netayic'ül-Efkar fi Cezayir'ül Bihar, Eşkalname


-----------------------------------------


ÂŞIK ÇELEBİ: (16. YÜZYIL)

*Şair, münşi, tezkire yazarı, mütercim, kâtip, kadı
   
(Münşi: Düz yazı yazmakta usta olan.)

*Arapça ve Farsçadan çeşitli eserler tercüme etmiş

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Meşâirü’ş-Şuarâ (Tezkire)

Zigetvarnâme, Bursa Şehrengizi, Tercüme-i Revzatü'ş-Şühedâ, Tercüme-i Şakâikun-Nûmâniyye, Tercümetü’t-Tibri’l-mesbûk fî nasîhati’l-mülûk, Şerh-i Ehâdis-i Erbaîn, Tercümetü't-Tibri'l-Mesbük Fî Nasîhati'l Mülük, Tercüme-i Ravzü'l Ahyâr, Mi'racü'l-Ayâle ve Minhâcü'l-Adale, Zeylü'ş-Şakâik, Mecmûa-i Sukûk


-----------------------------------------


KEMALPAŞAZADE: (İBN-İ KEMAL) (16. YÜZYIL)

*Osmanlı şeyhülislâmı ve tarihçisi, şair

*Edirne

*İlmi tarihçiliğin öncüsü

*Şiiri hikmetli söz olarak görür ve bir fayda sağlamasını ister.

*Dili sade, ifade yapısı sağlamdır.

*Mahlas kullanmamıştır.

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Tevârîh-i Âl-i Osmân (Osmanlı Tarihi)

-Yusuf ile Züleyha

-Nigaristan (Gülistan’a nazire)

Kasîde-i Bürde Tercümesi, Kāfiye Risâlesi, Dekāiku’l-hakāik, Usulnâme, Câmiʿu’l-Fürs, Muhîtü’l-luġa


-----------------------------------------


GELİBOLULU MUSTAFA ALİ: (16. YÜZYIL)

*Tarihçi, şair, Osmanlı müellifi

>>>ESERLERİ:

-Künhü’l-ahbâr (Tarih) (Peygamberler tarihi, Türk-Moğol tarihi, Avrupalı milletler, şair hayatları)

Türkçe Divanlar, Farsça Divan, Kırk Hadis Tercümeleri, Mihr ü Mâh, Tuhfetü’l-uşşâk, Mihr ü Vefâ, Enîsü’l-kulûb, Riyâzü’s-sâlikîn, Ravzatü’l-letâif, Sadef-i Sad-güher, Gül-i Sad-berk, Subhatü’l-abdâl,


-----------------------------------------


HOCA SADETTİN EFENDİ: (16. YÜZYIL)

*Tarih yazarı, şeyhülislam, müderris

*Hace-i Sultani sıfatıyla devlet işlerinde etkili oldu.

>>>ESERLERİ:

Tac üt-tevarih (Kuruluşundan I. Selim'in ölümüne kadar Osmanlı Tarihi)

Selimname (Babası Hasan Can'ın anlattıklarına göre)


-----------------------------------------


17. YÜZYIL


NERGİSİ: (17. YÜZYIL)

*Münşi, müderris, kadı               
*Bosna

*İstanbul'da medrese öğrenimi

*Aşırı derecede süslü, sanatlı nesir

>>>ESERLERİ:

-Hamse (Düzyazı şeklinde) (Nesir tarzında hamsenin ilk ve tek örneği)

(Nihalistan İksiri, Saadet, Meşakul'uşşak, Kanun ü Reşat, Gazevatı Mesleme)

-Münşeat (sadrazam, müderris, beylerbeyi gibi devlet büyüklerine yazılacak 50 kadar mektup örneği)


-----------------------------------------


VEYSİ: (17. YÜZYIL)

*Kâtip, müfettiş, kadı
                  
*Manisa / Alaşehir
         
*Süslü Nesir

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Dürretü’t-tâc (Siyer-i Veysî) (Hz. Muhammed’in hayatı)

-Hâbnâme (Ahlaki çöküntü)

Münşeât, Düstûrü’l-amel, Merace’l-bareyn, Fütûh-ı Mısr, Gurretü’l-asr, icviyye


-----------------------------------------


KÂTİP ÇELEBİ: (17. YÜZYIL)

*Âlim, yazar, kâtip

*İstanbul

*Dünyaca tanınmıştır.

*Geniş bir ilgi alanı

*Tarih, coğrafya, denizcilik ve bibliyografya alanında önemli yapıtlar vermiştir.

*Orta nesir

*Doğu'da “Hacı Halife”, Batı'da ise “Hacı Kalfa” adıyla da tanınır.
                   
*Bilimsel yöntem

*Eserlerinin bir kısmı Arapça, bir kısmı Türkçe
                                   
*Sade dili tercih etmiş

*Batıyı memlekete getirme düşüncesini ilk yazan

>>>ESERLERİ:

-Keşf ez-zunûn (Bibliyografya sözlüğü)

-Cihannüma (İbrahim Müteferrika tarafından basılan meşhur coğrafya ansiklopedisi)

-Mîzânü'l-Hakk (dini, ahlaki, toplumsal konuları işleyen önemli bir didaktik eser)

-Takvîmü't-tevârih (İlk insandan 1648’e)

-Fezleke (1591-1654)

-Düstûrü'l-amel (Mali bozukluklar)

-Tuhfet’ül-kibâr (Denizcilik başarıları)

-Tuhfetü’l-ahyâr (Genel Kültür)

Kanunname, Tarîh-i Frengi Tercümesi, Tarîh-i Kostantaniyye ve Keyasire, Dürer-i Müntesire ve Gurer-i Münteşire, Beyzâvi Tefsirinin şerhi, Muhammediyye şerhi


-----------------------------------------

EVLİYA ÇELEBİ: (17. YÜZYIL)

*Gezgin, Seyahatname yazarı, Hafız
  
*İstanbul

*İyi bir öğrenim gördü.

*Küçük yaştan itibaren içinde gezi arzusu vardı.
          
*Elli yıl boyunca durmadan gezdi.

*Gezmek için gittiği son yer Mısır oldu.
*Usta bir gözlemci

*Dili akıcıdır, sürükleyicidir, yer yer eğlenceli ve alaycıdır.

*Orta Nesir

*Gözleme dayalı betimlemeleri, abartılı söyleyişi, mizahlı, günlük konuşma diline yakın üslubu, onu döneminin yazarlarından ayırır.

*Hoş sohbet, aynı zamanda cesur bir seyyahtır.

>>>ESERLERİ:
-Seyahatname (Gezi / Hatıra) (Hikâye ve röportaj özellikleri de görülür.)

(Evliya Çelebi, gezdiği yerlerde gördüklerini, duyduklarını yalnız aktarmakla kalmamış; onlara kendi öznel yorumlarını, düşüncelerini de katarak gezi yazısına yeni bir içerik kazandırmıştır. Anlatım belli bir zaman süresiyle sınırlanmaz, geçmişle gelecek, şimdiki zamanla geçmiş iç içedir.)


-----------------------------------------


NAİMA (17. YÜZYIL)

*Tarih yazarı, kâtip, devlet adamı, ilk resmi Osmanlı vakanüvisi

*İyi bir eğitim görüp Arapça ve Farsça öğrenmiş.

*Tarih, edebiyat ve astroloji ile ilgilenmiş.

*Tarih yazmaya yeni bir stil getirmiş.

*Renkli ve çekici bir üslubu vardı.

*Olayları, bunları doğuran sosyal çevre ile beraber görüp anlattı.

*Tarih olaylarının ve bunları meydana getiren şahısların iç dünyalarına da sızarak yepyeni bir tarih edebiyatı ve sanatı ortaya koydu.

>>>ESERLERİ:

Naima Tarihi


-----------------------------------------


PEÇEVİ İBRAHİM EFENDİ: (17. YÜZYIL)

*Tarih yazarı, devlet adamı
     
*Macaristan

*Osmanlı tarihini anlatan iki ciltlik eseri ile tanınır.
 
*Dili yapmacıksız ve sadedir.
*Tarihi olayları anlatırken sebeplerine inmiş, yanlışları göstermiştir.

>>>ESERLERİ:

Târih-i Peçevî /Peçevi Tarihi (Orta Nesir) (1520-1640) (Kanuni - 4.Murat devirleri)


-----------------------------------------


KOÇİ BEY: (Mustafa) (17. YÜZYIL)

*Yazar, düşünür, devlet adamı

*Boşnak asıllı

*IV. Murad’a, sonra I. İbrahim’e sunduğu Lâyihalar ile tanınır.

(Lâyiha: Herhangi bir konuda bir görüş ve düşünceyi bildiren yazı)

>>>ESERLERİ:

Koçi Bey Risaleleri  (Orta Nesir)


-----------------------------------------


18. YÜZYIL


YİRMİSEKİZ ÇELEBİ MEHMET: (18. YÜZYIL)

*Devlet adamı, yazar
  
*Edirne

*Yeniçeri ocağında yetişmiştir.

*1720 yılında Fransa’ya büyükelçi
                
*Fransızlardan da takdir görmüş

*Osmanlı Devleti'nde ilk defa olarak devamlı bir elçilik göreviyle ülke dışına çıkan devlet görevlisi

*Patrona Halil İsyanından sonra Kıbrıs’a sürülen Yirmisekiz Mehmed Çelebi, Kıbrıs’ta öldü.

*Fransa Sefaretnamesi ile Türk edebiyat tarihine geçmiştir.

>>>ESERLERİ:

Sefaretname-i Fransa (Osmanlının Batıya bakışı) (Gezi ve Anı özelliği gösterir)


-----------------------------------------------------------------------------


SEYYİD VEHBİ: (18. YÜZYIL)

*Şair, yazarı, kazasker, müderris, kadı
   
*İstanbul
  
*İyi bir öğrenim

*Önceleri kendisine üstat olarak Nâbî’yi seçmiş, sonraları Nedîm’in etkisine girmiş.

*Yaşadığı hayatın izlerini şiirine taşımıştır.

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Surnâme (3. Ahmed’in şehzadelerinin sünnet, kızlarının düğün merasimleri)(Türünün en meşhur örneği)

-Risâle-i Sulhiyye (Pasarofça Antlaşması hakkında)

-Hadîs-i Erbaîn Tercümesi


-----------------------------------------


GİRİTLİ AZİZ EFENDİ: (18. YÜZYIL)

*Devlet adamı, şair, mutasavvıf

*Babasından kalan varlığı sefahat âlemlerinde bitirdikten sonra İstanbul’a gitmiştir.

*Bir şeyhin yardımıyla nefsini ıslah edip devlet işlerine girmiştir.

*Devlet görevlerinden sonra Berlin’de ölmüş ve orada defnedilmiştir.

>>>ESERLERİ:

-Divan

-Muhayyelât-ı Aziz Efendi (Yazarın “Hayâl” adını verdiği üç büyük hikâyeden meydana gelir.)
(Hayali ve fantastik bir eserdir.) (Geleneksel hikayeden modern tarza geçiş)

-Vâridât (Tasavvufla ilgili)


-----------------------------------------


MÜTERCİM ASIM (18. YÜZYIL)

*Kâtip, sözlük yazarı, vakanüvis, tarihçi

*Gaziantep

*İyi bir eğitim (Arapça, hat, dinî ilimler)

*Farsça ve Arapça’dan Türkçe’ye çevirdiği eserlerle “Mütercim” unvanını almış.

*Başarısını en çok sözlükçülük alanında göstermiş.
        
*Bestelenmiş bazı şiirleri vardır.

>>>ESERLERİ:

-Tuhfe-i Âsım (Arapça öğrenmek isteyenler için hazırlanan manzum bir sözlük)

-Târih

Burhân-ı Kātı‘ Tercümesi, Kāmus Tercümesi, Merahu’l-meâlî fî şerhi’l-Emâlî, Terceme-i Siyer-i Halebî


 
İçeriğe dön | Ana menüye dön