BÜYÜK KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMLARI - TYT TÜRÇE - AYT EDEBİYAT ( YKS ) / SONER HOCA

İçeriğe git

Ana menü:

BÜYÜK KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMLARI

TÜRKÇE > KONULAR > SES BİLGİSİ

ÜNLÜ UYUMLARI:

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU: (Kalınlık-İncelik)

*1-Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise,
diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.

*2-Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf ince ise,
diğer hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.

a, ı, o, u  >  a, ı, o, u    ya da    e, i, ö, ü  >  e, i, ö, ü

adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç
Türkiye, beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük


Not: *Büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe sözcükler de vardır.
*Bazı Türkçe sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına çıkmıştır.

Ana à Anne  
Karındaş à Kardeş
Alma à Elma
kangı hangi

dahi, hani, inanmak, şişman


Not: Alıntı (yabancı dillerden dilimize giren) sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz:

ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret, telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyon


Not: Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz:

açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli


Not: Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.


Not: “-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor” ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz:

akşam-leyin, bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.


Not: “-daş (-taş)” eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz:

din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb.


Not: “-ki” aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz:

akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki


Not: Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır:

alkol/alkolü, hakikat/hakikati, helal/helalimiz, idrak/idrakimiz, kabul/kabulü, kontrol/kontrolü, protokol/protokole, saat/saate, sadakat/sadakati, santral/santraller

---------------------------------------------------------------------------------------

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU: (Düzlük – Yuvarlaklık)

Kural-1: Bir sözcükte, önceki hecede düz ünlü harf varsa, sonraki hecede de düz ünlü bulunmalıdır.

a, e, ı, i  à  a, e, ı, i

Kural-2: Önceki hecede yuvarlak ünlü harf varsa, sonraki hecede;

ya dar-yuvarlak,

ya da düz-geniş ünlü bulunmalıdır.

o, ö, u, ü  à ya  “a,e” ya da “u,ü


Önemli Not:
*Küçük ünlü uyumunda hece hece ilerlemek esastır.
*Bir başa, bir sona bakılmaz.
*Yani sözcüğün ilk ünlüsüyle son ünlüsü uyuşmayabilir.

Ufaklık > u’dan sonra a, a’dan sonra ı gelebilir.

Sobacı > o’dan sonra a, a’dan sonra ı gelebilir.


Uyumlu örnekler:
Gelenek, eskimiş, izleyici, kayalık, umutsuz, üzüntü, sulak, köpek, anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, ılıklaşmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil; boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçı, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yoklamak, yorgunluk, yumurta, yüreksiz


Not: Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardır:

avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur


Not: Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz:

aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur


Not: “-yor” eki küçük ünlü uyumunu bozar.


Not: “-ki” aitlik eki küçük ünlü uyumunu bozar.
*Yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar:

bugünkü, dünkü, öbürkü vb.


 
İçeriğe dön | Ana menüye dön