CANKURTARAN EDEBİYAT NOTLARI-2 - TYT TÜRÇE - AYT EDEBİYAT ( YKS ) / SONER HOCA

İçeriğe git

Ana menü:

CANKURTARAN EDEBİYAT NOTLARI-2


CANKURTARAN EDEBİYAT NOTLARI-2  

(ŞİİR)

*Nazım: Edebiyatta, sözün ölçülü ve ahenkli olarak söylenmesine “nazım” denir. Nazım’ın şiir olabilmesi için, sanat endişesiyle kaleme alınmış, söyleyişte güzelliğe ve orijinalliğe dikkat edilmiş olması gerekir.

*Her şiir bir nazımdır, ama her nazım şiir olmayabilir.  

*Nazımla yazılmış kısa eserlere (nazım parçalarına) “manzume”, uzun eserlere de “manzum eser” adı verilir.

*Manzume: Düzyazının şiir şeklinde yazılmasıdır. Öğretici konular ve akılda kolay kalması istenen düşünceler bu nazım şekliyle yazılır. Anlatım bakımından öyküye yakındır.

*Nazmın ölçüsüz, uyaksız olanına “serbest nazım” denir.

*Mensure (Mensur Şiir): Şiirin düzyazı şeklinde yazılmasıdır, denebilir.
-19. Yüzyılda Fransa'da doğmuştur. (Baudelaire / Küçük Mensur Şiirler)
-Türk edebiyatında ilk ve en önemli temsilcisi Halit Ziya Uşaklıgil’dir.

>Halit Ziya Uşaklıgil / Mensur Şiirler
>Mehmet Rauf / Siyah İnciler
>Y. Kadri Karaosmanoğlu / Erenlerin Bağından / Okun Ucundan
>Ruşen Eşref Ünaydın / Damla Damla


*Nazım Birimi: Bir şiirde, anlam bütünlüğü taşıyan en küçük parçaya “nazım birimi” denir. Nazım birimi, şiiri oluşturan yapı taşıdır. Şiir içindeki mısraların kümelenmesinden meydana gelen nazım birimi; kümede bulunan mısraların sayısına göre ad alır.

*Nazım Şekli (Biçimi): Nazım birimine ve kafiye örgüsüne göre manzumelerin aldığı biçimdir.
Örnek: Gazel, Murabba, Mesnevi, Koşma vs.

*Nazım Türü (Şiirin Türü): Şiirin konusuna göre çeşididir.
Örnek: Epik, Lirik /  Koçaklama, Güzelleme vs.


*Mısra (Dize): Bir şiirin her satırına dize (mısra) denir.

*Azade Mısra: Divan edebiyatında tek mısradan oluşan şiirlerdir.

*Mısra-ı Berceste: Divan edebiyatında şiirdeki en güçlü, en güzel dizeye verilen addır.

*Beyit: Anlamın iki dizede tamamlandığı, anlamca ilişkili iki dizeden oluşan şiir bölümüdür.

*Kıt’a (Dörtlük):
-Halk edebiyatında ve modern edebiyatta, dört mısradan oluşan nazım birimidir.
-Divan edebiyatında, dört mısradan oluşan nazım şeklidir.

*Bent: Ölçülü ve anlamlı, birbirine bağlı ikiden fazla dizeden oluşan nazım birimidir.  

*Aliterasyon: Dizelerde, ünsüz seslerin (sessiz harflerin) art arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

*Asonans: Dizelerde, ünlü seslerin (sesli harflerin) art arda tekrar edilmesiyle elde edilir.

*Hece Ölçüsü: Hece ölçüsü, şiiri oluşturan dizelerdeki hece sayılarının eşit olması kuralına dayanır.

*Durak: Hece ölçüsüyle yazılan şiirlerde, ahengi artırmak amacıyla mısralar belli yerlerinden ayrılır. Bu ayrım yerlerine durak denir.  

*Aruz Ölçüsü: Hecelerin kısalığı ve uzunluğu sırasına göre düzenlenmiş kalıplardan kurulu şiir ölçüsüdür.

*Takti (Kesme): Aruz ölçüsünde bir dizeyi ölçünün cüzlerine göre ayırma anlamına gelmektedir. Dizelerin aruz kalıplarına uydurularak okunmasıdır. Dizelerin, durak yerlerini belirtecek biçimde kesik kesik okunmasıdır.

*Aruz ölçüsünde hecelerin değerlerini belirleme işlemine de takti denir.


*Aruzla İlgili Bilgiler:

-Bu heceler, normal bir heceden daha fazla uzatılarak okunur ve bu şekilde okumaya med adı verilir.  

-Aruz ölçüsüne uydurmak için bir sözcüğün sonundaki ünsüz, ünlüyle başlayan sonraki sözcüğün başında okunabilir; bu ses olayına ulama denir.  

-Aruz kalıbına uydurmak için kısa heceyi uzun okumaya imale denir. Bu bir aruz kusurudur.

-Aruz kalıbına uydurmak için uzun heceyi kısa okumaya zihaf denir. Bu bir aruz kusurudur.



*Serbest Ölçü: Hece, aruz gibi herhangi bir ölçüye bağlı kalınmayan ölçüdür.

*Serbest ölçü, Türk şiirinde 1940'lardan sonra Orhan Veli Kanık (Garip Akımı) ile yaygınlaşmaya başlamıştır.

*Serbest Ölçü İle Yazanlar: Garipçiler, Ziya Osman Saba, Arif Nihat Asya, Behçet Necatigil, Yavuz Bülent Bakiler



*Kafiye: Mısra sonlarındaki yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı kelimelerin, eklerin benzerliğine denir.

*Yarım Kafiye: Tek sesin benzeşmesi ile oluşan kafiyedir.

*Tam Kafiye: İki sesin benzeşmesiyle oluşan kafiyedir.

*Zengin Kafiye: Üç ya da daha çok sesin benzeşmesi ile oluşan kafiyedir.  

*Cinaslı Kafiye: Anlamları ayrı, fakat yazılış ve okunuşları aynı olan kelime ve kelime gruplarının mısra sonunda tekrarı ile oluşan kafiyedir.

*Tunç Kafiye: Kafiyeyi oluşturan sözcüklerden birinin diğerinin içinde geçmesine denir.


*Redif: Mısra sonlarında yazılışları, okunuşları, anlamları ve görevleri aynı olan eklerin, kelime ve kelime gruplarının tekrar edilmesine denir.


*İç Kafiye: Mısra içinde fazladan yapılan ve mısra sonlarındaki uyakla uyumlu olan ses benzerliğidir.

*Cümlelerin ya da bir cümle içinde birden çok sözcüğün sonlarındaki ses benzerliğine seci denir. Seci, düzyazıda (nesirde)  kullanılan uyak olarak da tanımlanabilir.

*Düz Kafiye:   “aaaa”, “aaba”, “aaab”, “aabb”

*Çapraz Kafiye:  “abab”

*Sarma Kafiye:  “abba”

*Mani Tarzı Kafiye: “aaba”

*Örüşük Kafiye:  aba  bcb   cdc


LİRİK ŞİİR:
-Aşk, ayrılık, hasret ve özlem gibi konuları işleyen duygusal şiirlerdir.
-Lirik şirin ilk ustaları: Yunan > Sappho, Alkeus  
-Dünyada > Lamartine, Hugo, Petrarca, Ronsard, Schiller, Goethe
-Türk > Fuzuli, Baki, Nedim, Karacaoğlan, Yunus Emre, M. Akif, Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dranas, Cahit Sıtkı, Orhan Veli
-Lirik şiir türleri: Koşma, Semai, İlahi, Nefes, Mani, Türkü / Gazel, Şarkı, Münacat, Naat, Mersiye


EPİK ŞİİR:
-Destansı özellikler gösteren şiirlerdir. (Epope) Kahramanlık, yiğitlik gibi konular işlenir.
-Epik şiirin ilk örneği: Yunan > Homeros (İlyada, Odise)
-Epik şiir türleri: Destan, Varsağı, Koşma, Koçaklama

Köroğlu, Dadaloğlu
>Fazıl Hüsnü Dağlarca / Üç Şehitler Destanı
>Mehmet Akif Ersoy / Çanakkale Şehitleri
>Ceyhun Atıf Kansu / Sakarya Meydan Savaşı
>Atilla İlhan / Cebbaroğlu Mehemmet Destanı


DİDAKTİK ŞİİR:
-Bilgi vermek,  öğüt vermek gibi öğretici amaç taşıyan şiirlerdir.
-İlk didaktik şiir: Yunan > Hesiodos tarafından yazılmıştır.  
-Didaktik şiir türleri: Mesnevi, Fabl, Nutuk, Manzum Hikâye, Fabl

>Yusuf Has Hacip / Kutadgu Bilig
>Edip Ahmet /Atabetü’l-Hakayık
>Nabi / Hayriye
>Yunus Emre / Risaletün-Nushiye
>Ahmet Fakih / Çarhname
>Sümbülzade Vehbi / Lütfiye
>Tevfik Fikret / Şermin
>Ziya Paşa / Terkib-i Bend
Ziya Gökalp, Mehmet Akif Ersoy, Mehmet Emin Yurdakul


PASTORAL ŞİİR:
-Doğa güzelliklerini, kır ve doğa sevgisini, orman, yayla, dağ, köy ve çoban yaşamını; bunlara karşı duyulan özlemleri anlatan şiir türüdür.  
-Şair doğa karşısındaki duygularını anlatıyorsa > "idil" (tek çoban)(monolog şeklinde)  
-Şair bir çobanla karşılıklı konuşuyormuş gibi anlatıyorsa > "eglog" (birkaç çoban)(diyalog şeklinde)
-Bu şiirin kurucusu: Yunan > Theokitos
-Latin Vergilius da ilk pastoral şiir yazanlardandır.
-Türk edebiyatında ilk pastoral şiir Abdülhak Hamit’in yazdığı Sahra’dır.

>Bingöl Çobanları / Kemalettin Kamu
>Çoban Çeşmesi / Faruk Nafiz Çamlıbel
>Mehmet Akif Ersoy, Tevfik Fikret, Orhan Seyfi Orhon, Behçet Necatigil


SATİRİK ŞİİR:
*Toplumdaki çeşitli düzensizlik ve bozuklukları alaycı, iğneleyici bir dille yeren, eleştiren şiirlerdir.  
*Halk edebiyatında "taşlama", Divan edebiyatında "hiciv", Yeni Türk edebiyatında “yergi” adını almıştır.  
*Türk > Kaygusuz Abdal, Kazak Abdal, Seyrani, Şeyhi, Bağdatlı Ruhi, Nef’i, Şair Eşref

>Ziya Paşa / Zafername


DRAMATİK ŞİİR (Manzum Tiyatro):
-Eski tiyatronun manzum şeklidir.  
-Sahnelenmek üzere kaleme alınan şiirlerdir.
-Dramatik şiirlerde, genellikle acıklı ya da korkunç olaylar anlatılır.
-Yunan > Aiskhylos, Sophokles, Euripides, Aristophanes
-Dünya > Corneille, Racine ve Sheakespare bu türün önemli temsilcileridir.   
-Türk > Namık Kemal, Abdülhak Hamit Tahran, Faruk Nafiz Çamlıbel, Necip Fazıl

-----------------------------------------------------------------------------

>>> İNCE BİLGİ:

*Bir şiirde ahenk, ses akışı, söyleyiş, ritim, ölçü ve her türlü ses benzerliğiyle sağlanır.

*Şiirde ahengi sağlayan ögeler: Vurgu, Tonlama, Aliterasyon, Asonans, Ölçü, Uyak, Redif, İç Uyak

*Şiirde ritim, vezin ve kafiye ile sağlanır.  

*Aruz ölçüsü ilk defa Arap edebiyatında kullanılmıştır.  

*Tevfik Fikret serbest müstezadı geliştirerek şiiri düzyazıya yaklaştırmıştır.  

*Ahmet Haşim, dizeyi kırarak serbest söyleyişe ulaşmak istemiş ama bu denemeleri aruz kalıplarıyla oynayarak gerçekleştirmiştir.

*Serbest ölçü ile şiir yazma geleneği ilk defa Türk edebiyatında Milli edebiyat döneminde görülür.
(Başlangıçta Milli Edebiyat akımı etkisinde heceyle şiirler yazan Nazım Hikmet, daha sonra Türk şiirini kökten değiştirmiş ve ölçüyü şiirinden atmıştır.)  

*Homeros > Epik şair  /  Sappho > Lirik şair  /  Theokritos > Pastoral şair

 
İçeriğe dön | Ana menüye dön