TÜRK DESTANLARI / TÜRK EDEBİYATINDA DESTAN - TYT TÜRÇE - AYT EDEBİYAT ( YKS ) / SONER HOCA

İçeriğe git

Ana menü:

TÜRK DESTANLARI / TÜRK EDEBİYATINDA DESTAN

EDEBİYAT > İSLAMİYET ÖNCESİ (DESTAN DÖNEMİ) > SÖZLÜ EDEBİYAT

DESTAN DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI - DESTAN:
(İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI - DESTAN)

DESTAN İLE İLGİLİ BİLGİ İÇİN > TIKLA

         
TÜRK DESTANLARI
*Türk destanları genel olarak iki büyük devreye ayrılır.
*Genelde çok sonraları yazıya geçirilmiştir. Bu yüzden net bilgi yoktur.
*Çin, İran, Arap kaynaklarında destan özetleri yer almaktadır.

İSLAMİYETTEN ÖNCEKİ TÜRK DESTANLARI: (DOĞAL DESTANLAR)

ALTAY-YAKUT DÖNEMİ DESTANLARI:

1-Yaratılış Destanı:
*Her milletin bir yaratılış destanı vardır.
*Bu destan ilk Türk destanlarından olma özelliğine sahiptir.
*Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları ve Altay Türkleri arasında söylenmektedir.
*İki varyasyonu vardır:
-İlk efsane W. Radloff tarafından saptanmıştır.
-İkinci efsane V. Verbitskiy tarafından saptanmıştır.
*İki efsanede de tek bir yaratıcı Tanrı vardır.
*Birinci efsanede Tanrı; Kayra Kan, Kuday ve Kurbustan adlarını taşırken, ikinci efsanede Ülgen, Bay-Ülgen adlarına sahiptir.
*Bu destanlarda İran mitolojisinin ile Mani dininin etkisinin olduğu görülmektedir.
*Altay yaratılış destanlarında, herşeye gücü yeten ve günümüzdeki Tanrı inancının aynısı olan bir inanış yoktur.
*Bu efsanelerin bazı motifleri de Eski Türk kültüründe bulunmamaktadır. Mesela Tanrı'nın gökte oturması, yaratma eyleminde nesne ve kişilere başvurması, Tanrı'nın insanlarla doğrudan konuşması… gibi.
*Destanda, dünyanın, insanın ve diğer varlıkların yaratılışından bahseder.

2-Siyenpi Destanı:
*Siyenpi Destanı, 2. yüzyılda yaşamış olan Siyenpi hükümdarı Tan-şe-hoay Yabgu’nun mucizevi bir şekilde doğuşunu ve kahramanlığını anlatır.
*Siyenpi Destanı'nda diğer Türk destanlarına göre anlatımında ve olay örgüsünde zayıflık göze çarpar.


SAKA TÜRKLERİNİN DESTANLARI

1-Alp Er Tunga Destanı: (M.Ö. 7. Yy.)
*Türk-İran savaşlarıyla Alp Er Tunga’nın yiğitliklerinin anlatıldığı destanlardır. (Şehname’de Afrasyap olarak geçer.)
*Türk hükümdarının bir hile ile öldürülüşü anlatılır.

2-Şu Destanı:
*Makedonya kralı İskender ile Türkler arasındaki savaşların ve hükümdar Şu’nun hayatının anlatıldığı destandır.
*Destanda Türk boylarının isimleriyle ilgili bilgiler vardır.

HUN (OĞUZ) TÜRKLERİNİN DESTANLARI

1-Oğuz Kağan Destanı:
*Hun Hükümdarı Mete’nin yiğitliklerini, ülkesini genişletip oğulları arasında nasıl bölüştürdüğünü anlatan destandır.

2-Atilla Destanı:
*Batı Hun imparatoru Atilla’nın Romalılarla savaşları ve kahramanlıklarının anlatıldığı destandır.

GÖKTÜRK DESTANLARI

1-Bozkurt Destanı:
*Savaşta yaralanan bir Türk’ün, dişi bir kurt tarafından kurtarılmasını, korunmasını ve Türklerin sözü edilen kurtla bu Türk’ten çoğaldığı anlatılır.

2-Ergenekon Destanı:
*Tatarlara yenilgi sonunda Ergenekon’a çekilen Türklerin orada çoğalıp, bir demir dağını erittikten sonra öçlerini alışlarını anlatan destandır.
*Bozkurt destanının devamı niteliğindedir.
 
UYGUR TÜRKLERİNİN DESTANLARI

1-Türeyiş Destanı:
*Uygur hakanının, kızlarını insanoğluyla evlendirmeyi uygun bulmayarak tanrıyla (bir bozkurtla) evlendirmesi ve Uygur Türklerinin bu evlenmeden çoğaldığı anlatılır.

2-Göç Destanı:
*Türklerin, kutsal taşı (Bengü taş) Çinlilere vermeleri üzerine, tanrı tarafından cezalandırılmaları; kuraklığın başlaması nedeniyle de göç etmeleri anlatılır.  

İSLAMİYETTEN SONRAKİ TÜRK DESTANLARI

1-Karahanlı:  
Satuk Buğra Destanı:
*Büyük Türk İmparatorluğunu, 840 yılından itibaren devralmağa başlayan Karahanlıların 1212 (1240) yıllarına kadar devam eden hanedanlığı esnasında en önemli ve muhakkak ki dünya tarihinin seyrini değiştiren büyük hadise Türklerin İslam dinini kabul etmiş olmasıdır.
*940 yılı civarında Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han zamanında vuku bulan bu dünya çapındaki hadise, dünya üzerindeki büyük tesiri dercesinde Karahanlılar arasında da destani bir havaya bürünmüş ve Satuk Buğra Han etrafına gelişen bir destan meydana gelmiştir.

2-Kazak – Kırgız:  
Manas Destanı:
*Kırgız Türkleri arasında doğan Manas destanı Kazak-Kırgız Türk kültür dâiresi içinde bugün de bütün canlılığı ile yaşamaktadır.
*Bu destanın XI ile XII. yüzyıllarda meydana geldiği düşünülmektedir.
*Destanın kahramanı Manas da, Oğuz Kağan destanının İslâmî rivayetindeki ve Satuk Buğra Han gibi İslamiyet’i yaymak için mücadele eden bir kahramandır.
*Böyle olmakla beraber Manas destanında İslamiyet öncesi Türk kültür, inanç ve kabullerinin tamamını görmek mümkündür.
*Bazı varyantları 4oo.ooo mısra olan Manas destanı, Türk-Bozkır medeniyetinin Kazak -Kırgız dairesinin kültür belgeseli niteliğindedir.

3-Türk – Moğol:   
Cengiz-name (Cengiz Han) Destanı:
*Ortaasya'da yaşayan Türk boyları arasında XIII. yüzyılda doğup gelişmiştir.
*Cengiznâme, Moğol hükümdarı Cengiz'in hayatı, kişiliği ve fetihleri ile ilgili olarak Cengiz'in oğulları tarafından idare edilen Türklerce meydana getirilmiştir.
*Destanda, Cengiz, Müslüman bir Türk Kahramanı olarak kabul edilir.

4-Tatar – Kırım:   
Edige Destanı:
*Bu destanda XIII yüzyılda Hazar denizi kıyısında kurulan Altınordu Hanlığının XV. yüzyılda Timurlular tarafından yıkılışı anlatılmaktadır.
*Destanın adı, Altınordu Hanı ve bu destanın kahramanı Edige Mirza Bahadır'a atfen verilmiştir.
Timur Destanı:
* Timur Destanı, Moğol kültür dairesinde gelişen bir destandır.
*Destanda, Moğol hükümdarı Aksak Timur'un savaşları, diğer milletlerle ilişkileri anlatılmaktadır.

5-Selçuklu – Beylikler – Osmanlı:   
Seyid Battal Gazi Destanı (Battalname):  
*Bu destanın kahramanı Türkler arasında Battal Gâzi adıyla benimsenmiş bir Arap savaşcısıdır.
*Asıl destan, VIII. yüzyılda, Emevî'lerin hırıstıyanlarla yaptıkları savaşlarda büyük kahramanlıklar göstermiş Abdullah isimli bir kişiyle ilgili olarak doğmuştur.

Danişmend Gazi Destanı (Danişmendname):   
*Anadolunun fethini ve bu mücadelenin kahramanlarını anlatan, 12. yüzyılda sözlü olarak şekillenen 13. yüzyılda yazıya geçirilen İslâmî Türk destanlarındandır.

Köroğlu Destanı:
*Babasının intikamını Bolu Beyinden almak isteyen Köroğlu, Çamlıbel'e yerleşir, çevresine yiğitler toplar ve babasının intikamını alır.
*Hayatını yoksul ve çaresizlere yardım ederek geçirir.
*Halk inancına göre silâh icat edilince mertlik bozuldu demiş kırklara karışmıştır.


Not:
*Cumhuriyet devrinde de
Kuva-yı Milliye Destanı (Nazım Hikmet),
Sakarya Meydan Savaşı (Ceyhun Atuf Kansu),
Üç Şehitler Destanı (Fazıl Hüsnü Dağlarca) gibi eserlerle destan örnekleri ortaya konmuştur.
*Bu eserler klasik destandan farklılık gösterirler.


İSLAMİYET ÖNCESİ (DESTAN DÖNEMİ)

 
İçeriğe dön | Ana menüye dön