TASAVVUF VE ÖZELLİKLERİ

EDEBİYAT > İSLÂMİ DÖNEM (DİN DÖNEMİ) > ANADOLU’DAKİ İLK ÜRÜNLER

TASAVVUF:

*Tasavvuf, kalbi saflaştırarak, kötü huylardan temizlemek, iyi huylarla doldurmak ve bu yolla Allah'a ulaşmak demektir.

*Tasavvuf anlayışına göre evrende tek bir varlık vardır. O da Vücud-ı Mutlak olan Allah'tır.

*O, kendini görmek ve göstermek için âlemi ve insanı yaratmıştır.

*Madem Vücud-ı Mutlak ve Hüsn-i Mutlak, Allah'tır; öyleyse insanın en büyük gayesi ilahî aşka ermek, Allah'a uluşmak olmalıdır.

*Ona ulaşmak da tasavvuf yoluna girip nefsi temizleyerek insan-ı kâmil (olgun insan) olmakla mümkün olur.

*Bunun içinde bir tarikata ve mürşide (yol gösterici) ihtiyaç vardır.

*Tasavvuf, bu anlayıştan dolayı zamanla bir eğitim hareketi ve düşünce sistemi hâline gelmiştir.

*Tasavvufu benimseyen, yaşamını bu anlayışın gereklerine göre biçimlendiren kişilere mutasavvıf (sûfî) denir.

*Tasavvufta Allah'a ulaşıp onda yok olmaya fenafillah; Allah'a ulaşmak için yapılan manevi yolculuğa süluk, yolcuya da sâlik denmiştir.

*Tasavvufun, aşk (ilahi aşk), âşık (Allah'a ulaşmak isteyen, Hak aşığı), maşuk (sevilen, Allah), saki (mürşit), mey, şarap (ilahi aşk), meyhane (dergâh, tekke), harabat (âşığın kalbi veya tekke) gibi kendine özgü semboller dünyası oluşmuştur.

*Bireysel yaşantı ve deneyimlerle anlam, değer ve yaşarlık kazanan bir sistem olan tasavvuf, toplumsal hayattaki varlığını tarikatlar aracılığıyla somutlaştırmıştır.

*Bu durum da sosyal ve kültürel hayatı, dolayısıyla edebiyatı etkilemiştir.

*Horasan’dan Ahmet Yesevi’ye bağlı erenlerin Anadolu’ya gelmeleri ile Anadolu’da tasavvuf akımı etkili olmaya başlamış ve zamanla “Dini-Tasavvufi Türk Şiiri” geleneği oluşmuştur.

*Tasavvuftan hem dinî konularda yazan şairler hem de din dışı konularda yazan şairler etkilenmiştir.

*İslam dünyasında medreseler, tefsir, hadis, fıkıh gibi dinî ilimlerin yani İslam'ın görünen yüzünün öğretildiği yerler olmuştur.

*Tekkeler ise İslam'ın içsel boyutunun yaşandığı, tasavvufi öğretilerin aktarıldığı, zikir ayinlerinin yapıldığı mekânlar olarak işlev görmüştür.

*Anadolu’da Ahilik, Abdallık, Babailik, Hurufilik, Mevlevilik, Bektaşilik gibi birçok tarikatlar kurulmuş; Mevlana, Sultan Veled, Yunus Emre, Eşrefoğlu Rumi, Ümmi Sinan, Hacı Bayram-ı Veli, Kaygusuz Abdal, Halveti, Şeyh İbn Çelebi, Niyazi-i Mısri, Kuddüsi, Şem’i, Hacı Bektaş-ı Veli, Mehmet Ali Baba, Hilmi Dede gibi sofular ve şairler yetişmiştir.

Tasavvufla İlgili Bazı Terimler:

Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği): Evrende sadece Allah’ın varlığı söz konusudur. Diğer varlık zannettiğimiz, bu “mutlak varlığın”, Allah’ın bir parçası ve görüntüsüdürler.

Tekke: Tasavvuf ehli kişilerin, tarikat mensuplarının barındıkları, eğitim gördükleri yer, kuruluş.

Meyhane (Tekke): Tasavvufun öğretildiği yer.

Tarikat: Allah’a varma yolunda benzer biçimde düşünenlerin oluşturduğu topluluk.

Pir: Tarikat kurucusu.

Şeyh: 1.Tarikat kurucusu. 2. Tarikatta en yüksek dereceye ermiş kişi. 3. Tarikat kollarından birinin başında bulunan kimsedir.

Mürşid: Doğru yolu gösteren, ilahi aşkı anlatan, pir, şeyh.

Mürid: Tarikat şeyhine bağlanarak ondan tasavvufun yollarını öğrenen, onun doğrultusunda ilerleyen kimse.

Derviş: Bir tarikata girmiş, onun kurallarına uygun yaşayan kimse.

Abdal: Gezgin derviş.

Halife: Tarikat kurucusunun ya da şeyhin kendisine vekil tayin ettiği, yetki verdiği kişidir.

Aşk: İlahi aşk, kulun Allah'a olan sevgisi.

Maşuk: Sevgili, Allah.