UYGUR METİNLERİ - TYT TÜRÇE - AYT EDEBİYAT ( YKS ) / SONER HOCA

İçeriğe git

Ana menü:

UYGUR METİNLERİ

EDEBİYAT > İSLAMİYET ÖNCESİ (DESTAN DÖNEMİ) > YAZILI EDEBİYAT
 
UYGUR METİNLERİ:
*Göktürk Devleti’nin yıkılmasından sonra kurulan Uygur hanlıklarından kalma eserlerdir.
*Daha çok Buda ve Mani dininin esaslarını anlatan metinlerdir.
*Bunlar Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır.
*Uygurların kâğıda kitap basma tekniğini bildikleri anlaşılmaktadır.
*Dönemden kalma birçok hikâyenin yanında “kökünç” denilen bir tür ilkel tiyatro eseri de vardır.
*Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek adlı eserler, Budizm’i anlatan dinî metinlerdir.
*Uygurlar bu eserleri 18 harfli Uygur alfabesiyle yazmışlardır.
*Uygurlara ait metinler, üslûp ve hikâye ediş bakımından Göktürk Yazıtlarına benzer.
*Ancak Kül Tigin ve Bilge Kağan Anıtı'ndaki yüksek heyecan, millî şuur ve lirizm Uygurlara ait yazıtlarda yoktur.
*Uygur yazıtları çoğunlukla mezar taşı olarak dikilmiştir.
*Bu taşların bazıları birkaç kelimelik, çoğu 5-10 satırlıktır. İçlerinde 10 satırı geçenleri de vardır.
*Çoğunlukla yazıt sahibinin kendi ağzından kısa özgeçmişi ve aile bireylerine, akrabalarına, arkadaşlarına, hükümdarına, ülkesine ve milletine doyamadan bu dünyadan ayrıldığını anlattığı yazıtlarda oldukça içten bir söyleyiş vardır.
*Uygurlara ait yazıtlardan ilki, Uygurların ikinci hükümdarı Moyuncur adına dikilmiştir. Moğolistan'ın Sine Usu gölü civarında bulunan yazıt, Kutlug Bilge Kül ve Moyunçur devirlerinden bahsetmektedir.
*Uygurların ikinci devresinde ortaya konan eserlerde, önemli değişiklikler görülür.
*Her şeyden önce Göktürk yazısı bırakılmış, Soğd alfabesiyle eserler verilmiştir.
*Bunun sebebi dindir.
*Manihaizm'in kabulüyle Maniheist olan Soğdların yazısı alınmış, fakat Göktürk yazısı az da olsa kullanılmıştır.
*İkinci bir sebep, 840 yılından sonra Uygurlar, yerleşik bir medeniyete geçmişlerdir.
*Bu dönemde dile yabancı kelimeler girmiş ve dil yalınlığını kaybetmiştir.
*Bu devirde daha çok Budizm ve Manihaizm dinlerine ait eserler ağır basmaktadır.
*Turfan Türk Metinleri adlı eserin bunlar içinde ayrı bir yeri vardır.
*Bilhassa 8. cüzde yer alan Sekiz Yükmek adını taşıyan metin, kelime zenginliği bakımından dikkati çekmektedir.
*Metinde açık bir ifade hâkimdir.
*Uygur alfabesi, Uygurların bulduğu bir alfabe olmayıp Mani dinine mensup Soğdaklıların yazısıdır. *Şamanizmi bırakıp Mani dinini benimseyen Uygurlar, Mani dinine mensup olanların yazısını kullanmışlardır.
*Uygur yazısı 18 harfli, harfleri birbirine bitiştirilerek ve sağdan sola doğru yazılan bir yazıdır.
*Harf sayısının azlığı, bu yazının yetersiz kalmasına yol açmıştır.
*Uygurlar Döneminde varlığı belirlenen önemli eserlerden biri de Irk Bitig'dir.
*10. yüzyıldan kalma olduğu sanılan ve Göktürk alfabesiyle yazılmış bu eser bir fal kitabıdır.
*Uygurlar Döneminde birçok Türk şairin şiirler yazdığını biliyoruz.
*Şiirleri ele geçen ilk Türk şairi Aprınçur Tigin Uygurların ilk döneminde ve Maniheizm'in etkili olduğu çevrelerde yetişmiştir.
*Bu şairin lirik bir aşk şiiri ile bir dinî şiiri ele geçmiştir.


İSLAMİYET ÖNCESİ (DESTAN DÖNEMİ)

 
İçeriğe dön | Ana menüye dön