AYT EDEBİYAT DERS NOTLARI-12 - TYT TÜRÇE - AYT EDEBİYAT ( YKS ) / SONER HOCA

İçeriğe git

Ana menü:

AYT EDEBİYAT DERS NOTLARI-12


AYT EDEBİYAT DERS NOTLARI-12


HALK EDEBİYATI

c)TEKKE (TASAVVUF) EDEBİYATI / DİNÎ TASAVVUFÎ TÜRK ŞİİRİ:

*İslamiyet'in temel ilkelerine dayanarak nefsi arıtıp, ahlâkı güzelleştirerek dini yaşama ve bu yolla Allah'a ulaşma düşüncesine “tasavvuf” adı verilir.

*Dini, tasavvufi düşünceyi yaymak için gelişen bir edebiyattır.  

*Bu edebiyatın konusu Allah aşkı ve Vahdet-i Vücud düşüncesidir.  

*Tekke şairlerinin çoğu tarikatlarda yetişmiş şeyh ve dervişlerdir.

*Tasavvufi düşünceyi savunan âlimlere mutasavvıf denir.

*Tasavvuf hareketi Türkler arasında ilk kez Türkistan'da Ahmet Yesevi ile başlamış, 13. yüzyıldan itibaren Anadolu'da gelişmiştir.

*Şairler, hem divan edebiyatı hem de halk edebiyatı nazım şekillerini kullanmıştır.

*Sadece hece veya sadece aruzla yazanlar olduğu gibi her iki ölçüyle yazan şairler de vardır.

*Nazım birimi, heceyle yazanlarda dörtlük, aruzla yazanlarda beyittir.

*Daha çok tam uyak ve cinaslı uyak kullanılmıştır.

*Halkın konuştuğu dil kullanılmıştır.

*Didaktik unsurlar ağır basmaktadır.

*Düz yazı olarak, evliya menkıbeleri, efsaneler, masallar, fıkralar ve tarikat büyüklerinin hayatlarını anlatan yapıtlar yer almıştır.


*Tasavvufla İlgili Bazı Terimler:

-Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği): Evrende sadece Allah’ın varlığı söz konusudur.  
-Tekke: Tasavvuf ehli kişilerin, tarikat mensuplarının barındıkları, eğitim gördükleri yer.
-Pir: Tarikat kurucusu.
-Şeyh: 1.Tarikat kurucusu. 2. Tarikatta en yüksek dereceye ermiş kişi.  
-Tarikat: Allah’a varma yolunda benzer biçimde düşünenlerin oluşturduğu topluluk.
-Derviş: Bir tarikata girmiş, onun kurallarına uygun yaşayan kimse.
-Abdal: Gezgin derviş.
-Halife: Tarikat kurucusunun ya da şeyhin kendisine vekil tayin ettiği, yetki verdiği kişidir.
-Aşk: İlahi aşk, kulun Allah'a olan sevgisi.
-Maşuk: Sevgili, Allah.
-Masiva: Allah dışındaki diğer varlıklar.
-Saki: İlahi aşk şarabını sunan kişi, doğru yolu gösteren şeyh.
-Şarap: İlahi aşk.
-Çile: Nefsi köreltmek için yapılan terbiye, çekilen çile.
-Meyhane-Tekke: Tasavvufun öğretildiği yer.
-Mürid: Tarikat şeyhine bağlanarak ondan tasavvufun yollarını öğrenen kimse.
-Mürşid: Doğru yolu gösteren, ilahi aşkı anlatan, pir, şeyh.
-İnsan-ı kâmil: Olgun insan. (Tasavvufun hedefi)

-----------------------------------------


DİNÎ TASAVVUFÎ HALK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ:

İLAHİ:

*Allah’ı övmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlerdir.

*Özel bir ezgiyle okunur.  

*Hecenin 7’li, 8’li, 11’li kalıbıyla söylenir.  

*Genelde koşma gibi (abab cccb dddb) kafiyelenir.

*Dörtlük sayısı 3 ila 7 arasında değişir.

*Son dörtlükte şairin adı veya mahlası geçer.

*Bazı tekke şairlerinin aruz vezniyle, beyitler halinde de ilahiler kaleme aldıkları görülür.

*İlahi nazım şeklinin öncüsü Yunus Emre'dir.

*Mevlevilerde “ayin”, Bektaşilerde “nefes”, Alevilerde “deme(deyiş)”, Gülşeniler'de “tapuğ”, Halvetiler'de “durak”, diğer tarikatlarda  “cumhur” gibi isimlerle adlandırılırlar.

-----------------------------------------


NEFES:
*Bektaşi şairlerinin söyledikleri şiirlere denir.  

*Tasavvuftaki Vahdet-i Vücud düşüncesi anlatılır.

*Alevi-Bektaşi ilkeleri, tarikat kuralları dile getirilir. Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söylenebilir.

*Genelde koşma gibi (abab cccb dddb) kafiyelenir.

*Nazım birimi dörtlüktür. Dörtlük sayısı 3 ila 8 arasında değişir. Daha fazla da olabilir.

*Genelde hece ölçüsüyle yazılır. (7, 8, 11′li kalıpları) Aruz ölçüsüyle yazılan nefesler de vardır.

*Duygu ve düşünceler, nükteli bir şekilde ve zarafet ölçüleri içinde söylenir.

*Eşrefoğlu Rumi, Hatayi, Pir Sultan Abdal, Kaygusuz Abdal, Dertli nefes türünde eserler vermiştir.

-----------------------------------------


NUTUK:

*Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.  

*Şekil yönüyle koşmaya benzer.

*Türün en önemli temsilcisi Kaygusuz Abdal'dır.
DEVRİYE:

*Devir felsefesini ve insanın varoluşunu anlatan şiirlere denir.  

*“Evrendeki canlı cansız her şey Allah'tan gelmiştir, yine Allah'a dönecektir.” felsefesi vurgulanır.

*İlahiyle benzerlik gösterir. (abab cccb dddb)

*Daha çok Alevi – Bektaşi ozanlarca söylenmiştir.

-----------------------------------------


ŞATHİYE:

*İlk bakışta dine aykırı gibi görünen, aslında vahdet-i vücud felsefesi ile ilgili bir görüşü dile getiren tasavvufi manzumelere verilen addır.  

*Mizahi bir üslupla (alaylı bir ifade tarzı) ile yazılır.  

*Anlamsız gibi görünen bu sözlerin altında derin anlamlar gizlidir.

*Kaygusuz Abdal, Yunus Emre gibi şairlerin şathiyeleri vardır.

-----------------------------------------


DEME:

*Alevilerin dini törenlerde söyledikleri tasavvufi görüşlere uygun şiirlere verilen isimdir.

*Kafiye düzeni koşmaya benzer. (abab cccb dddb)

*Çoğunlukla 8’li hece ölçüsüyle yazılır ve 3-5 dörtlükten oluşur.

*Saz eşliğinde belli bir makamla söylenir.


 
İçeriğe dön | Ana menüye dön